(Білім мен ғылым – жаңа Ата заңдағы басты басымдық)
Елімізде ұсынылып отырған жаңа Конституция жобасы қоғамның түрлі саласына тың өзгерістер әкелуді көздейді. Соның ішінде білім мен ғылымға басымдық беру мәселесі де ерекше назарға алынып отыр. Осы орайда саясаткер, ЖСДП төрағасының орынбасары Тазабек Сәмбетбаймен жаңа Конституцияның білім саласына әсері, елдегі кадр даярлау мәселесі және өзінің саяси ұстанымы турасында әңгімелескен едік.
— Өзіңіз саясатпен қатар білім мен ғылым саласында да біршама жыл еңбек еттіңіз. Еңбек жолыңызда мектеп мұғалімдігінен бастап, жоғары оқу орнында оқытушы да болдыңыз. Қалай ойлайсыз, Конституцияның жаңа жобасында білім мен ғылымға қаншалықты назар аударылып отыр? Бұл салаға қандай басымдықтар берілген?
— Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасында білім беру мен ғылым саласына ерекше назар аударылған. Бұл құжатта білім, ғылым және инновациялар алғаш рет мемлекеттің стратегиялық құндылықтарының бірі ретінде көрсетіліп отыр. Бұл — өте үлкен өзгеріс, тың серпіліс деп айтуға болады.
Мысалы, жаңа жобадағы 33-баптың 1-тармағында: «Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік оқу орындарында ақы төлемей орта білім алуына кепілдік беріледі. Бастауыш және негізгі орта білім міндетті», — деп нақты әрі кең ұғыммен жазылған.
Мен бұл жерде «ақы төлемей» деген тұсқа ерекше тоқталғым келеді. Себебі қазіргі қолданыстағы Конституцияның 30-бабында білім алу «тегін» деп көрсетілген. Шындығында, «тегін» деген ұғым кейде абстракт болып көрінуі мүмкін. Өйткені оқу тегін болғанымен, оған қосымша кейбір білім беру қызметтері ақылы болуы ықтимал. Мысалы, мемлекеттік мектептерде негізгі сабақтар тегін болғанымен, қосымша курстар немесе үйірмелер ақылы болуы мүмкін.
Ал жаңа жобада «ақы төлемей білім алуға кепілдік беріледі» деп нақты әрі түсінікті түрде жазылған. Бұл білім саласындағы әлеуметтік кепілдіктерді күшейтетін маңызды қадам.
Әрине, барлық жүйе бірден толықтай ақысыз форматқа ауысады деп айту қиын. Себебі білім беру жүйесі өте үлкен құрылым. Оған өзгеріс енгізу уақыт пен үлкен еңбекті талап етеді. Кейбір мәселелерді шешу үшін қосымша заң нормаларын қабылдау қажет болуы мүмкін.
Дегенмен Конституцияның жаңа жобасында еліміздің білім беру жүйесінің болашақта ақысыз болатыны, оның ішінде бастауыш және негізгі орта білім міндетті екені нақты көрсетілген.
— Сарапшылар елдің дамуы енді білім мен ғылымға негізделеді деп айтып жүр. Жалпы әлем елдері де дәл осы бағытты ұстанып, білім мен ғылымға ерекше көңіл бөліп отыр. Сіздің ойыңыз қандай? Біз ғылым мен білімді қалай жүйелеуіміз керек?
— Өте орынды сұрақ. Иә, еліміз дамудың жаңа кезеңіне қадам басып жатыр. Қазіргі уақытта түрлі жаңа технологиялар мен инновациялар өмірімізге қарқынды түрде енуде. Соның нәтижесінде елімізде жаңа өндірістер мен зауыттар ашылуда. Олардың көпшілігі шетелдік компаниялардың қатысуымен жүзеге асырылып жатыр. Алайда осындай өндіріс орындарына білікті мамандар жетіспей жатқаны байқалады. Еңбек нарығында мыңдаған маманға сұраныс пайда болды. Сондықтан біз осы сұраныстың орнын толтыру үшін бүгіннен бастап нақты жұмыс жүргізуіміз керек.
Ең алдымен мектептерде кәсіптік бағдар беру жүйесін күшейту қажет. Бұл бағытта жұмыс істейтін мамандар бар, бірақ олардың қызметін жүйелеу керек.
Одан кейін жоғары оқу орындарында еңбек нарығына қажетті мамандарды даярлау мәселесіне ерекше назар аударған жөн. Әсіресе кәсіптік білім беру мен жұмысшы мамандықтарын заман талабына сай жаңғырту өте маңызды. Осы бағытта елімізде 188 кәсіптік-техникалық колледж қызмет етуде.
Бүгінде кейбір өндіріс орындарында кәсіби мамандар мен қарапайым жұмысшылардың өзі шетелдерден шақырылып жатыр. Себебі олар жаңа технологияларды жақсы меңгерген.
Заманауи кәсіпорын басшыларымен кездескен кезде олардың жергілікті мамандарды жұмысқа алуға дайын екендігін естіп жүрміз. Шын мәнінде, бұл екі тарап үшін де тиімді. Себебі жергілікті мамандарға қосымша шығындар талап етілмейді.
Сондықтан біз осы мүмкіндікті тиімді пайдаланып, білім беру жүйесін жаңғыртуымыз қажет. IT, жасанды интеллект, робототехника, жасыл экономика, ауыл шаруашылығы, медицина сияқты салаларға қатысты білім беру бағдарламаларын мектептен бастап енгізу керек. Сонда барып біз дамыған елдердегідей мүмкіндіктерге жетеміз. Оқу ағарту саласындағы жаңғыртулар Ата заңның жаңа нұсқасы қабылданған жағдайда қайта жанданады.
— Сіз оппозициялық партия өкілі ретінде Конституцияның жаңа жобасын толық қолдайсыз ба, әлде келіспейтін тұстары бар ма?
— Біз Жалпыұлттық социал-демократиялық партия өз принциптерімізге әрдайым адалмыз. Біздің партия билік жүйесіне баламалы көзқарасты білдіретін саяси ұйым болып саналады. Дегенмен еліміздің болашағы мен қоғамның дамуы үшін қажет кезде ымыраға келуді де дұрыс деп санаймыз.
Кейбір адамдар оппозицияны мемлекеттің жүргізіп отырған саясатына толықтай қарсы тұратын күш ретінде қабылдайды. Мүмкін бұрын солай болған шығар. Бірақ қазіргі жағдайда конструктивті ұстаным маңызды.
Әрине, кейбір мәселелер бойынша біз өз ұсыныстарымызды айтып, оппозициялық көзқарасымызды білдіріп келеміз. Бірақ бұл мемлекет саясатына толық қарсы дегенді білдірмейді. Сыннан көбірек баламалы (альтернативті) ұсыныс, өзінше шешу жолдарын алға қойып келеміз.
Айта кету керек, біздің партия бұрыннан көтеріп келе жатқан бірқатар бастамалар жаңа Конституция жобасында көрініс тапқан. Бұл — біз үшін үлкен жетістік.
Мысалы, ЖСДП алғашқы кезден-ақ өз бағдарламасында бір палаталы парламент жүйесін қалыптастыру қажет екенін айтып келеді. Сонымен қатар денсаулық сақтау, меншік пен еңбек құқығы және экология мәселелері бойынша ұстанымдарымыздың бірқатары жаңа Конституция жобасына енгізіліп отыр. Сондықтан біз бұл Ата Заң жобасын қолдаймыз және ел азаматтарын да қолдауға шақырамыз.
— Егер Тазабек Сәмбетбай депутат болып сайланса, жұмысты неден бастар еді?
— «Генерал болуды армандамаған сарбаз — сарбаз емес» деген сөз бар ғой. Біз саясат сахнасында жиырма жылдан астам уақыт жүріп, түрлі жағдайларды бастан өткердік. Кейде қоғамның шетіне ысырып қалған кездер де болды. Бірақ біліміміз бен саяси ұстанымымыздың арқасында партиямыздың мүддесі мен ұстанымын сақтап келеміз.
Жалпы біз бір дүниені толық түсініп алғанымыз жөн. Қоғамға өзгеріс енгіземін деген адам сыртта жүріп емес, жүйенің ішінде әрекет етуі керек деп ойлаймын. Біздің ЖСДП 2023 жылдан бері Мәжілісте көп еңбек атқаруда. Фракция депутаттары ел мүддесіне сай 1500-дей заң баптарына өзгерістер мен түзетулер ұсынды. Халық мәселесін Парламент мінберінен көтеріп, шешу жолдарын нұсқап жүрміз.
Сонымен қатар мысал ретінде қазіргі депутат Ермұрат Бапиды айтуға болады. Әрине, ол азаматқа қатысты әркімнің өз көзқарасы бар. Соның ішінде оған деген субъективті пікірі бар, сыни көзқарасы бар адам кім десе мен өзімді айтар едім. Бірақ оның ел үшін, ұлт үшін жасап жүрген жұмыстарын мойындау керек. Ол көптеген мәселелердің оң шешілуіне ықпал етті.
Сондықтан, бұлар төңкерейік, бәрін қиратайық деп аттандамай-ақ мемлекет мүддесіне нақты пайда әкелуге болатынын дәледейді.
Егер мен депутат болсам, осы уақытқа дейін қоғам арасында болып, көріп-білген мәселелерді көтерер едім. Мен партиялас үзеңгілестеріммен бірге заң шығару саласы болсын, әлеуметтік мәселелер болсын — барлығына қатысты ұсыныстарымды айтатын едім, оларды шешуге күш салатын едім.
Қазіргі ұсынылып отырған Конституция жобасы көптеген жаңа мүмкіндіктерге жол ашып беріп отыр ғой. Оған қоса халық та жаңашылдықты күтіп отыр.
Сондықтан мен де халық мүддесі жолында, елдің жарқын болашағы үшін жүргізілетін күресте аянып қалмайтынымды айтқым келеді.
